Bazen sadece yorulduğumuzu düşünüyoruz.
“Biraz dinlenirsem geçer.”
“Bu hafta çok yoğundu.”
“Hafta sonu toparlanırım.”
Ama hafta sonu geliyor ve yine toparlanamıyoruz.
Pazartesi düşüncesi bile yorucu geliyor.
Eskiden severek yaptığımız işlere karşı isteksizlik hissediyoruz. İnsanlarla konuşmak bile bazen fazla geliyor. Sabah yataktan kalkmak zorlaşıyor.
İşte burada yalnızca yorgunluktan değil, tükenmişlikten (burnout) söz ediyor olabiliriz.
Tükenmişlik Nedir?
Tükenmişlik, özellikle iş yaşamında uzun süre devam eden ve iyi yönetilemeyen stresle ilişkilendirilen bir durumdur.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), tükenmişliği bir hastalık ya da tıbbi durum olarak değil, iş yaşamıyla ilişkili bir olgu olarak tanımlıyor. WHO'nun tanımında tükenmişliğin üç temel boyutu bulunuyor: yoğun tükenme hissi, işe karşı zihinsel uzaklaşma veya olumsuz/sinik bir tutum ve mesleki yeterlilik hissinde azalma.
Yani tükenmişlik yalnızca “çok yoruldum” demek değil.
Bazen işimize karşı hissettiğimiz bağın değişmesi de bunun bir parçası olabilir.
Her Yorgunluk Tükenmişlik Midir?
Hayır.
Bence bu ayrımı yapmak oldukça önemli.
Yoğun bir hafta geçirmiş olabiliriz.
Bir projeyi yetiştirmek için birkaç gün fazla çalışmış olabiliriz.
Uykusuz kalmış olabiliriz.
Bunların sonucunda yorulmamız oldukça normal.
Dinlenince yeniden enerjimizi toparlayabiliyorsak, burada tek başına tükenmişlikten bahsetmek doğru olmayabilir.
Tükenmişlikte ise yorgunluk hissi daha kalıcı bir hâl alabilir.
Dinlenmek yeterli gelmeyebilir.
İşe karşı ilgimiz azalabilir.
Eskiden önem verdiğimiz şeylere karşı bile “Ne fark eder?” düşüncesi ortaya çıkabilir.
Tükenmişlik Belirtileri Nelerdir?
Tükenmişlik herkeste aynı şekilde görünmeyebilir.
Ancak bazı işaretlere dikkat edebiliriz.
Sürekli yorgun hissetmek...
İşe başlamakta zorlanmak...
Dikkati toplamakta güçlük çekmek...
Eskiden keyif aldığımız işlere karşı isteksizlik yaşamak...
İş arkadaşlarına karşı tahammülümüzün azalması...
İşimizle aramıza duygusal bir mesafe koymak...
Yaptığımız iş ne kadar iyi olursa olsun kendimizi yetersiz hissetmek...
İşe gitme düşüncesinin bile yoğun bir stres yaratması...
Bunların birkaçı uzun süre devam ediyorsa biraz durup kendimize bakmak önemli olabilir.
Çünkü bazen bedenimiz ve zihnimiz, bizim fark etmediğimiz bir şeyi bizden önce fark eder.
Tükenmişlik Neden Ortaya Çıkar?
Tükenmişliğin arkasında her zaman tek bir neden bulunmaz.
Uzun çalışma saatleri, sürekli yoğun iş yükü, iş üzerinde yeterince kontrol sahibi olamamak, destek eksikliği ve sağlıksız çalışma koşulları iş yaşamındaki stresi artırabilecek faktörler arasında yer alıyor.
Bunun yanında sürekli ulaşılabilir olmak da bizi zorlayabilir.
Mesai bitiyor ama telefonumuz susmuyor.
Bilgisayar kapanıyor ama zihnimiz hâlâ işle ilgili.
Tatil yapıyoruz ama e-postaları kontrol ediyoruz.
Bir süre sonra bedenimiz işten uzaklaşmış olsa bile zihnimiz işten uzaklaşamıyor.
Bu da dinlenmeyi zorlaştırabiliyor.
“Biraz Daha Dayanayım” Demek Çözüm Mü?
Bazen değil.
Hatta tükenmişlik yaşarken kendimize sürekli “Biraz daha dayan.” demek, sorunun daha da büyümesine neden olabilir.
Çünkü dayanıklılık ile sürekli yük taşımak aynı şey değil.
Her yoğun dönemde biraz daha fazla çalışabiliriz.
Ama bunu sürekli hâle getirdiğimizde artık kendimize şu soruyu sormamız gerekir:
“Ben gerçekten yoğun bir dönemden mi geçiyorum, yoksa bu artık çalışma düzenimin tamamı mı?”
Bu sorunun cevabı önemli.
Çünkü bazen ihtiyacımız olan şey daha iyi zaman yönetimi değil, çalışma koşullarımızı yeniden değerlendirmek olabilir.
Tükenmişlikle Nasıl Baş Edebiliriz?
İlk adım, yaşadığımız şeyi fark etmek.
Ne zamandır böyle hissediyoruz?
Bizi en çok ne yoruyor?
İş yükümüz mü?
Belirsizlik mi?
İnsan ilişkileri mi?
Sürekli yetişme baskısı mı?
Yoksa iş dışında kendimize hiç alan bırakmıyor oluşumuz mu?
Bunları fark etmek, çözümün ilk adımlarından biri olabilir.
Bunun yanında iş ve özel yaşam arasındaki sınırları mümkün olduğunca belirginleştirmek, düzenli molalar vermek, çalışma saatlerini gözden geçirmek ve ihtiyaç duyulduğunda destek istemek önem taşıyabilir.
Ama burada önemli bir nokta daha var:
Tükenmişliği yalnızca bireyin çözmesi gereken bir problem olarak görmemek gerekiyor.
Eğer bir kurumda çalışanların sürekli aşırı iş yükü altında olması, yeterli desteğin bulunmaması veya çalışma düzeninin sürdürülebilir olmaması söz konusuysa, yalnızca çalışana “stresini yönet” demek yeterli olmayabilir.
Çalışma koşullarının da değerlendirilmesi gerekir.
Kurumların Burada Sorumluluğu Var
Çalışan iyi oluşundan bahsettiğimizde yalnızca bireysel alışkanlıklardan söz etmiyoruz.
Kurum kültürü de önemli.
Çalışanların kendilerini ifade edebilmeleri...
Yöneticileriyle sağlıklı iletişim kurabilmeleri...
İş yüklerinin gerçekçi olması...
Dinlenme ve izin hakkının gerçekten kullanılabilmesi...
İhtiyaç duyduklarında psikolojik destek kaynaklarına ulaşabilmeleri...
Bunların tamamı çalışma deneyiminin bir parçası.
Bu nedenle kurumsal danışmanlık yalnızca çalışan bir problem yaşadığında devreye giren bir destek olarak düşünülmemeli.
Çalışan iyi oluşunu destekleyen çalışmalar, tükenmişliğin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan koşulları fark etmek ve kurum içindeki psikolojik dayanıklılığı güçlendirmek açısından da değerli olabilir.
Kendimize Şunu Sorabiliriz
“Ben neden bu kadar yoruldum?”
Bu sorunun cevabı bazen düşündüğümüzden daha önemli.
Çünkü her yorgunluğun çözümü biraz daha uyumak olmayabilir.
Bazen iş yükünü azaltmak gerekir.
Bazen sınır koymak.
Bazen yardım istemek.
Bazen de uzun zamandır görmezden geldiğimiz bir sorunu kabul etmek.
Tükenmişlik yaşadığımızı düşünüyorsak kendimizi suçlamak yerine önce durup ne olduğunu anlamaya çalışabiliriz.
Ve eğer yaşadığımız belirtiler uzun süre devam ediyor, günlük yaşamımızı veya işlevselliğimizi belirgin biçimde etkiliyorsa bir psikolojik danışmandan veya uygun bir sağlık profesyonelinden destek almak iyi bir adım olabilir.
Çünkü sürekli tükenerek çalışmak, güçlü olmak anlamına gelmez.
Bazen gerçek güç, artık bize iyi gelmeyen çalışma biçimini fark edip değiştirmek için adım atabilmektir.
